Kiszonki z ziarna kukurydzy cz.1

Komentarze (0) agrotechnika, Bez kategorii, nawożenie i uprawa, siew i nasiona

Sposoby wykorzystania plonu z roślin kukurydzy są zróżnicowane i ciągle są pro­wadzone prace badawcze nad ich doskona­leniem. Tradycyjnie podziału metod uprawy i zbioru dokonywano na zbiór kukurydzy na kiszonkę i na ziarno, które było suszone. Ponieważ suszenie ziarna jest energo­chłonne, a w konsekwencji drogie, to alterna­tywnym sposobem przygotowywania paszy dla bydła i trzody chlewnej jest zakiszanie ziarna. O sposobach zakiszania zielonek, w tym kiszonek z całych roślin kukurydzy, pisałem w „Dobrej Uprawie”, nr 42 (2016). W tym artykule przedstawię metody zbioru i zakiszania ziarna kukurydzy; całego, roz­drobnionego lub zgniecionego, a także zaki­szania kolb kukurydzy z ziarnem (CCM).

Dlaczego ziarno kukurydzy?

Ziarno kukurydzy jest podstawo­wym komponentem dawki pokarmowej, ze względu na jego właściwości energe­tyczne i biologiczne. Ziarno kukurydzy jest doskonałym źródłem skrobi o ogra­niczonym rozkładzie w żwaczu. Jedynie dostarczenie składników pokarmowych trawionych jelitowo pozwala w pełni wyko­rzystać potencjał produkcyjny krów mlecz­nych, których wydajność nieustająco wzra­sta. Kiszone, śrutowane ziarno kukurydzy jest również cenną paszą dla trzody chlew­nej, charakteryzuje się niską zawartością włókna i brakiem związków antyżywienio­wych. Podczas suszenia ziarna w wysokiej temperaturze zmniejsza się jego wartość odżywcza. Natomiast kiszone ziarno kuku­rydzy o niskim pH ma korzystny wpływ na prawidłową pracę przewodu pokar­mowego i ogranicza ryzyko biegunek. Prawidłowe pH kiszonego ziarna kukurydzy wynosi 4–4,3. Na ogół kiszonka z ziarna kukurydzy jest chętnie zjadana przez zwierzęta. Kukurydza swoją popularność w żywieniu zwierząt zawdzięcza z jednej strony dobrej strawności i przyswajalno­ści składników pokarmowych, a z drugiej wysokiej wydajności plonu zielonki, w tym około połowa to plon ziarna.

Jakie odmiany kukurydzy na ziarno

Ponieważ szacuje się, że na 30% czyn­ników odpowiadających za sukces w upra­wie kukurydzy przypada dobór odmiany do danych warunków, zarówno klimatycz­nych, jak i technologii uprawy, to bardzo ważne jest dobranie właściwych mie­szańców kukurydzy z przeznaczeniem na ziarno. Na ziarno należy wybierać odmiany charakteryzujące się dużym plo­nowaniem ziarna, z udziałem kolb powyżej 50% s.m. (suchej materii, substancji) rośliny, powinny być typem generatywnym, czyli o niskiej łodydze i nie wykazywać tenden­cji do krzewienia, cechować się odporno­ścią na mikotoksyny i skróconym okresem dosychania ziarna w kolbach. Zadanie to ułatwia budowa kolb, w których liście okrywowe są luźno ułożone, jak również cieńsza okrywa owocowo-nasienna zia­ren. Reasumując, wśród odmian kukury­dzy z przeznaczeniem na kiszonki z ziarna preferowane są te odmiany, które sto­sunkowo szybko dojrzewają, dobrze plo­nują, mają znaczny udział kolb i cechują się wysoką strawnością części wegeta­tywnych. Do wyboru mamy odmiany z przeznaczeniem na ziarno, kiszonkę oraz o dwukierunkowym sposobie użytkowa­nia, ale dobre odmiany ziarnowe mogą być przeznaczone również na kiszonkę, lecz nie odwrotnie. W badaniach wykazano, że w kiszonym ziarnie kukurydzy typu flint (szklista) udział skrobi by-pass (stan nienaruszony skrobi w żwaczu przechodzi wprost do jelita cienkiego) był o blisko 50% większy niż w przypadku kiszonego ziarna typu dent (koński ząb).

Obecnie w Polsce powstały korzystne warunki dla dojrzewania nowych odmian kukurydzy uprawianej na ziarno, szcze­gólnie mieszańców odmian wczesnych i średnio wczesnych, o wczesności FAO 200–250. Odmiany wczesne (do FAO 220) plonują gorzej niż średnio wczesne (do FAO 250) i średnio późne (FAO 260–290), ale gwarantują zebranie ziarna o 10–20 dni wcześniej i wilgotności 25–30%. Najwyższy potencjał plonowania mają odmiany śred­nio późne, ale ryzyko ich uprawy w naszych warunkach jest duże. Z odmian kukury­dzy na ziarno można m.in. wybrać: P7529, P7905, P8057, P8000, P8134, P8307, P8329, P8409, P8400, P8721, P8451, P8521, P8523, P8589, P8613, P8688, P8821, P8816, P9027, PR39F58, PR38N86, P9074, P9127, P9234, P9241, P9400, P9175 i P9486. Przy osta­tecznym wyborze w danym regionie Polski warto byłoby się zapoznać z najnowszym katalogiem kukurydzy DuPont Pioneer, aby sprawdzić, które odmiany kukury­dzy są najbardziej przydatne na uprawę na ziarno.

Wilgotność ziarna

W polskich warunkach klimatycznych ziarno kukurydzy uzyskuje pełną dojrzałość przy wilgotności 36–40%. Oznaką uzyska­nia dojrzałości jest tzw. czarna plamka, widoczna u nasady wyłuskanego z kolby ziar­niaka, oznaczająca koniec jego napełniania asymilatami. Nie oznacza to jeszcze goto­wości omłotowej, bowiem w ujęciu całej plantacji wiele kolb, a nawet ziaren może tę fazę osiągnąć z pewnym opóźnieniem. Dojrzałość jest także różna wzdłuż kolby kukurydzy. Niektórzy zalecają, aby to opóźnienie wynosiło kilka dni, a nawet 2–4 tygodnie po stadium czarnej plamki. Takie opóźnie­nie korzystnie wpływa na zmniejszenie wil­gotności ziarna i zwiększenie plonu. Później oczekiwać już można tylko zmniejszenia plonów z tytułu zwiększonych strat spo­wodowanych np. przez wyleganie roślin, zwisanie kolb czy wyjadanie ziarna przez zwierzęta. W wielu wypadkach o wszystkim decyduje pogoda i warunki polowe, które umożliwią wjazd kombajnu do zbioru kuku­rydzy na ziarno oraz ciągników i maszyn towarzyszących. W podmokłym terenie nawet zastosowanie gąsienic nie rozwiązuje kłopotów i należy poczekać na sprzyjające warunki zbioru.

Kiszenie rozdrobnionych kolb kuku­rydzy z liśćmi okrywowymi – LKS (CCM-III)

Jednym ze sposobów na zwiększenie koncentracji energii w kiszonce z kukurydzy jest zakiszanie jej w technologii LKS (z niem. Lisch-Kolben-Schrott, co można przetłu­maczyć jako rozdrobnione kolby kukury­dzy z liśćmi okrywowymi lub zmiksowane kolby kukurydzy). Paszę tę często określa się również jako CCM-III (Corn Cob Mix). Zbiór tą metodą polega na dość wysokim koszeniu roślin kukurydzy, tuż pod kolbami. Do tego celu potrzebna jest sieczkarnia wyposażona w tzw. piker (zrywacz kolb, np. od kombajnu). Można wykorzystywać także tradycyjne sieczkarnie ciągnikowe lub samojezdne, przestrzegając jedynie odpo­wiedniej wysokości koszenia. Ponieważ w tej technologii rozdrabnia się całe kolby z liśćmi okrywowymi, to plon jest relatyw­nie większy i w porównaniu do mokrego ziarna ta różnica wynosi nawet 20–25% na korzyść LKS. Zaletą takiego systemu jest szybki i efektywny zbiór oraz dobre roz­drobnienie ziarna, co ułatwia dalszy prze­bieg kiszenia. Prawidłowo rozdrobniony materiał roślinny doskonale fermentuje w każdym dobrze przygotowanym silosie. Ze względu na relatywnie dużą wartość kiszonki, w porównaniu do zwykłej kiszonki (jest to dla bydła pasza treściwa w stanie mokrym), trzeba zadbać o dobre warunki do kiszenia, np. zadaszony silos komorowy czy rękaw foliowy. Kolby kukurydzy z liśćmi okrywowymi można zebrać ręcznie, ale nie jest to wydajna metoda, a poza tym pozo­staje do rozwiązania problem rozdrobnie­nia kolb, a zwłaszcza roztarcia ziarna, które ma miejsce między walcami zgniatającymi sieczkarni.

Termin zbioru kukurydzy na LKS nie różni się w zasadzie od zbioru standardowej kiszonki. Jednak zawartość suchej substan­cji ulega znacznemu zwiększeniu dzięki większemu udziałowi kolb w kiszonce. W efekcie następuje podniesienie warto­ści pokarmowej paszy, która jest zbliżona do paszy treściwej, co pozwala na pewne oszczędności. Pasza z LKS cechuje się bar­dzo wysoką strawnością 80%.

Sieczka z kolb kukurydzy ma wartość paszową zbliżoną do owsa (w przeliczeniu na taką samą wilgotność), ale plony kolb kukurydzy są przynajmniej dwa razy więk­sze. Oczywiście należy uwzględnić większe koszty produkcji ziarna kukurydzy niż owsa.

Kiszonkę z rozdrobnionych kolb kuku­rydzy (CCM-III) najlepiej wykorzystać jako paszę treściwą dla bydła opasowego i wyso­komlecznego. Należy ją stosować dla krów na początku i w szczycie laktacji, gdy wyma­gane jest zaspokojenie wysokiego zapo­trzebowania na energię zwierząt. Kiszonka LKS może być paszą dla macior i jest dobrą paszą dla trzody chlewnej, ale zalecana jest jako dodatek, a nie podstawa żywienia. Jako pasza podstawowa dla tuczników jest w mniejszym stopniu przydatna, bowiem zawiera najczęściej 12%, a niekiedy nawet 15% włókna.

Kiszenie rozdrobnionych kolb kuku­rydzy bez liści okrywowych (CCM-I)

Jeszcze bardziej skoncentrowaną ener­getycznie paszą jest kukurydza zakiszana w postaci CCM (Corn Cob Mix). Jest to roz­drobnione ziarno kukurydzy ze znaczną czę­ścią rdzeni kolb, ale bez liści okrywowych – po odkoszulkowaniu – określane też jako CCM-I. Plon takiego materiału jest o 10–15% większy od plonu samego ziarna. Do tego celu można zaadaptować większość kom­bajnów zbożowych. Konieczna jest linia roz­drabniająca ze specjalnym młynem o odpo­wiednio dużej wydajności. Przestrzegając warunków agrotechnicznych i zachowując optymalne regulacje kombajnu, uzyskuje się produkt o zawartości włókna około 6%, a więc tyle, ile średnio potrzebuje tucznik w dawce paszowej. Ze względu na wyższą wilgotność i obecność fragmentów rdzeni, CCM cechuje nieco niższa koncentracja energii, białka i aminokwasów. Tak uzy­skana pasza uważana jest za najlepszą dla świń i jest powszechnie stosowana w Austrii i Niemczech. Pasza taka zawiera 50–60% suchej substancji i stanowi rów­nież cenne źródło energii dla krów w lak­tacji. Skrobia pochodząca z kukurydzy jest w mniejszym stopniu podatna na rozkład w żwaczu w porównaniu do ziarna pozo­stałych zbóż. Dzięki temu znaczna jej część przechodzi do jelita cienkiego, gdzie może być efektywniej wykorzystana. Wyróżnia się również paszę określaną jako CCM-II (roz­drobnione, odkoszulkowane kolby kukury­dzy wraz z ziarnem i niewielką ilością resz­tek liści okrywowych).

CCM dość dobrze się zakisza i zazwy­czaj nie wymaga dodatków konserwują­cych. Ich zastosowanie może jednak wpły­nąć na podniesienie stabilności tlenowej, szczególnie w przypadku zakiszania ziarna o większej zawartości suchej substancji. Najlepszą formą konserwacji takiej paszy jest zakiszanie jej w szczelnych rękawach foliowych. Metoda ta zapewnia najmniejsze straty dzięki natychmiastowemu zapew­nieniu warunków beztlenowych, co przy­spiesza znacznie proces fermentacji. Straty paszy można również ograniczyć, dobiera­jąc odpowiednią średnicę rękawa do wiel­kości stada, tak aby jak najszybciej wybie­rać CCM, uniemożliwiając wnikanie powie­trza. Różne technologie zbioru kukurydzy z wykorzystaniem ziarna i kolb na kiszonkę zestawiono w tab. 1.

Tabela 1. Technologie zbioru roślin kukurydzy z wykorzystaniem ziarna i kolb na kiszonkę

Zbierany surowiec Ziarno Ziarno z

50–90% ilością rdzeni

Kolby bez liści okrywowych Kolby z liśćmi okrywowymi
Dojrzałość przy zbiorze pełna omłotowa późno woskowa do pełnej (w warunkach krytycznych od ciastowatej)
Sposób zbioru specjalny kombajn młócący lub przystosowany kombajn zbożowy zrywacz kolb (piker) lub ręcznie sieczkarnia przystosowana do zbioru kolb
Sposób konserwacji suszenie, kiszenie po rozdrobnieniu, inertacja, środki chemiczne kiszenie po rozdrobnieniu, inertacja kiszenie po rozdrobnieniu kiszenie
Rodzaj paszy ziarno wilgotne lub suszone CCM (CCM-I) śruta z kolb (CCM-II) sieczka z kolb (CCM-III)
Zawartość włókna w s.m., % około 3 6 8 12
Przeznaczenie produktu ziarno handlowe, żywienie drobiu, świń i bydła, przerób w gorzelniach pasza: świnie opasowe, nioski pasza: świnie opasowe i hodowlane pasza: maciory, bydło opasowe, krowy mleczne, gęsi

Termin zbioru

Ogólna zasada odnosi się do opóźniania terminu zbioru kukurydzy przeznaczonej na kiszenie ziarna z kolbami i liśćmi okry­wowymi lub bez nich. Zbiór kukurydzy we wcześniejszym stadium dojrzałości, np. mlecznej, jest również możliwy, ale skutkuje to zmniejszeniem plonów (tab. 2). Zbiór w początku dojrzałości pełnej daje największe plony, w tym ziarna, przy dobrej jeszcze przydatności do kiszenia. Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, że zbyt późny zbiór kolb na CCM i LKS, przy dojrza­łości omłotowej ziarna, może powodować problemy z kiszeniem i konieczność stoso­wania konserwantów.

Tabela 2. Wpływ terminu zbioru na plony kolb z liśćmi okrywowymi (LKS) w dt/ha

Materiał roślinny Zawartość suchej masy i plony Dojrzałość roślin
mleczno-woskowa woskowa początek pełnej
Świeży zawartość suchej substancji (%) 40,7 47,5 54,2
plon kolb z liśćmi okrywowymi 193,6 209,7 204,7
W suchej substancji plon kolb z liśćmi okrywowymi 78,7 99,5 110,8
plon ziarna 54,8 68,2 77,6

Pełne ziarno kukurydzy

W żywieniu bydła wykorzystywane jest również całe ziarno kukurydzy, prze­znaczane dla najmłodszej grupy zwie­rząt. Cielętom już w pierwszym tygodniu życia można podawać mieszankę treściwą składającą się z całego ziarna kukury­dzy, prestartera białkowego (najczęściej w postaci gotowej mieszanki granulowa­nej typu CJ) oraz opcjonalnie całego ziarna owsa. Zaleca się, aby do zakiszania prze­znaczać całe ziarno kukurydzy o wilgotno­ści poniżej 32%. Proces zakiszania całego ziarna przebiega wolniej, ale dodatkowym korzystnym efektem jest zwiększenie zawartości powstającego w tym procesie dwutlenku węgla z tlenu znajdującego się w przestrzeniach między ziarnami. Do kisze­nia ziarna w całości należy wybierać rękawy foliowe o jak najmniejszej średnicy, aby jednorazowo można było wybrać kiszonkę z dłuższego odcinka rękawa. Należy pod­kreślić, że technologia zakiszania całego (nienaruszonego) ziarna kukurydzy nie jest jeszcze dostatecznie dopracowana i z tych względów nie zaleca się jej do szerszego stosowania w praktyce.

Rozdrobnione ziarno kukurydzy

Aby w pełni wykorzystać wartość pokar­mową, krowom mlecznym należy podawać ziarno kukurydzy w postaci rozdrobnionej, co ułatwia dostęp do zawartej w ziarnia­kach skrobi. Przy szybkim metabolizmie wysoko wydajnych krów mlecznych niedo­stateczne rozdrobnienie skutkować będzie dużym udziałem niestrawionego ziarna w kale.

Rozdrobnione ziarno kukurydzy można podawać w postaci suszonej lub wilgotnej.

Ziarno kukurydzy przeznaczone do zaki­szania może być zbierane we wcześniej­szym stadium w stosunku do ziarna prze­znaczonego do przechowywania na sucho. Przyspieszenie zbioru o dwa tygodnie zmniejsza nakłady na rozdrabnianie i poprawia warunki jego zakiszania. Jeśli wilgotność ziarna jest mniejsza niż 30%, to łatwiej takie ziarno rozdrobnić w śru­towniku bijakowym, a jeśli ziarno jest wil­gotniejsze, to powinno być poddane procesowi gniecenia. Podczas gniecenia zbyt wilgotnego ziarna dochodzi do przy­wierania zgniecionych ziaren do bębnów, co wpływa na zmniejszenie wydajności pro­cesu zakiszania. Rozdrabnianie (mielenie, śrutowanie) ziarna zaleca się do pasz prze­znaczonych dla trzody chlewnej, a gnie­cenie ziarna – dla krów, chociaż niektórzy uważają, że lepsza przyswajalność paszy przez krowy zachodzi wówczas, gdy ziarno jest zmielone. Przy większych dawkach zmielonego ziarna istnieje jednak ryzyko wystąpienia nieprawidłowości w funkcjo­nowaniu ksiąg krowy, między którymi może zalegać pasza i może dochodzić do pro­cesów gnilnych. Według zaleceń gniece­nie ziarna powinno gwarantować lepszą strukturę paszy, przez co większa część skrobi może trafić bezpośrednio do jelita cienkiego, i lepsze wykorzystanie energii przez krowy.

Mokre ziarno kukurydzy kisi się dobrze, a kwas mlekowy zwiększa smakowitość i oddziałuje pozytywnie na przewód pokar­mowy zwierząt. Lepsze i trwalsze zakiszanie można osiągnąć, dodając niewielkie ilości inokulanta – najczęściej 2 g/t ziarna lub wykorzystać preparat bakteryjno-enzyma­tyczny (np. Laktozym). Mokre ziarno może być konserwowane kwasami organicznymi. Najczęściej jest to kwas propionowy, ewen­tualnie jego mieszanina z innymi kwasami. Zapobiega to rozwojowi pleśni i bakterii w wilgotnym ziarnie i CCM.